Showing posts with label carpon. Show all posts
Showing posts with label carpon. Show all posts

Saturday, May 10, 2008

Aki Caman


Tahun 1964. Siga aya beker dina jero awakna, unggal poe Pa Caman hudangnya pasti dina waktu anu sarua, jam satengah lima. Padahal euweuh ieuh anu ngageuingkeun. Jeung deuih bororaah boga beker. Pa Caman hudangna teu make ngahuleng heula ngumpulkeun pangacian siga batur. Estuning ari beunta terus kuniang hudang.

Sanggeus nimba cai di sumur, ngeusian bak keur sapangeusi imah, Pa Caman mandi. Baju paranti gawe, anu bahanna tina dril warna sepe, geus sadia di enggon. Geus diistrika jeung ditilepan ku pamajikanana. Terus ka dapur, kopi panas jeung kulub hui, selang-selang jeung kulub sampeu atawa seupan cau, geus nyampak keur sasarap. Kasebutna oge sasarap, asal aya dahareun salapis ipis dina beuteung tamba asup angin. Siga aya beker dina awakna, anu ngabejaan ka Pa Caman yen sasarapna tong loba teuing ngarah tong lila teuing. Rap kana sapatu tenis anu barolong.

Memeh kaluar tina panto, pamajikannana ngasongkeun jeket keur ngarangkep saluareun bajuna ngarah teu tiris. Di luar, teu jauh tina panto, gap Pa Caman kana sapu nyere gagangan, reujeung kored. Tuluy leumpang mapay gang. Nu ngadoa bada Subuh di langgar reang keneh, Pa Caman ngan apal sawareh. Apal soteh pedah mineng ngadenge ari indit gawe, lain pedah diajar basa jaman budak.

Beak gang bras ka jalan, Pa Caman leumpangna ngagancangan sieun kabeurangan. Nu diburu Jalan Kebonjati, jalan anu kudu disapuan ku manehna. Ti pertelon Jalan Cikole manehna ngamimitian sasapu, maju ngaler. Naha bet kudu poek keneh sasapu teh? Pa Caman tara tatanya, manehna ngan ukur migawe sakumaha panitah Mandor. Lamun ceuk Mandor kitu, nya kudu kitu nu dipigawe. Tapi tina pangalaman babaturanna nu sok kabeurangan datang, cenah mah leuwih hese lamun sasapu mangsa jalan geus kapanasan. Kokotor-kokotor jalan saperti kebul, tai kuda delman jeung dangdaunan, leuwih hade lamun disapukeunnana keur rada baseuh keneh. Lamun geus garing kapoyanan, kokotor teh sok haliberan siga nu sieuneun disapuan.

Salian ti kitu, ku sabab beuki beurang mah beuki loba jelema jeung mobil anu ngaliwat, anu rek ka kantor atawa rek sakola, tangtu sasapuna ge jadi leuwih hese, lantaran pabeulit jeung nu ngaliwat. Kokotor ge bisa jadi baralik deui ka tengah jalan katiup ku angin mobil ngaliwat. Jadi, ku sabab sababaraha alasan eta, penting pisan keur Pa Caman saparakanca kudu ngamimitian gawe ti keur poek keneh, jeung kudu rengse saencan jelema lian lumaku.

Si kokotor biasana disapukeun ti tengah jalan kasisi, digundukeun di tempat-tempat anu geus pasti. Rada beurang aya baturna Pa Caman narik roda, ngangkatan gundukan-gundukan eta kana roda, nepi ka beresih pisan.

Mangsa bray-brayan Pa Caman sasapuna geus ngadeukeutan simpangan Jalan Bunut. Biasana Mandor datang mariksa. Tapi biasanya ngan ukur ngaliwat dina sapedah. Mandor geus percaya pisan yen pagawean Pa Caman pasti anggeus jeung beres saluyu jeung parentah Mandor. Malahan Pa Caman ngahaja dititah nyapuan Jalan Kebonjati teh, lantaran jalan ieu teh lalangkungeun Walikota ti bumina ari bade ka kantorna. Jadi jalan ieu kudu pang beresihna. Hiji hal anu ku Mandor embung kaalaman saumur hirupna, nyaeta dicarekan ku dunungan pedah teu bisa gawe. Komo lamun kasalahan teh kapendakna ku Walikota pisan, tada teuing matak erana.

Pancen ti Mandor keur panyapu siga Pa Caman tara ieuh ditulis pereleannana. Komo deui lamun diinget yen meh kabeh penyapu teu bisa maca, jadi euweuh gunana tulisan perelean pancen teh. Tapi ku bisana Mandor ngatur, jeung ku disiplinna Pa Caman saparakanca, jalan-jalan di kota Sukabumi bisa beresih dina waktuna.

<>

Beres sasapu jalan, Pa Caman leumpang ka kantor Walikota anu harita katelahna kantor Kotapraja. Di dinya manehna lapor ka salah sahiji pagawe, ngarah teu dianggap mangkir. Tuluy neangan inumeun, biasana mah disadiakeun cai enteh panas. Entehna enteh bewok, katempo ngarambang saluhureun cai sababaraha lambar daun, lolobana mah regang enteh garing. Sanggeus digiling, si regang enteh teh katempona siga janggot. Mun can beakeun, sok aya gula batu. Nginumna diselang-selang ngenyot roko daun kawung, sarta ngobrol jeung batur-baturna anu ngumpul di tukangeun kantor. Sabenerna pancen Pa Caman unggal poe ngan sakitu.

Kira-kira jam sapuluh, Pa Caman indit ka bumina Pa Prawira, padamel luhur di kantor Walikota. Ieu mah di luar pancen ti Mandor. Di bumi Pa Prawira biasana Pa Caman sok dititah memeres kebon ku Bu Prawira, atawa bunta-bantu nu sejen. Sok diburuhan, lumayan keur nambah-nambah. Biasana memeh prak digawe, sok dititah dahar heula. Dahareunnana sesa sasarap Pa Prawira.

Hiji poe basa Pa Caman muka jeketna, ku Bu Prawira katitenan yen baju Pa Caman teh sanajan geus lalayu sekar, etuning beresih jeung rapih. Ceuk Bu Prawira : “Pa Caman, saha anu sok nyeuseuh jeung ngistrika baju di bumi? Mani beresih jeung rapih deuih.”

“Ah sanes ku sasaha Enden, ku pun bojo bae.”

“Kinten-kintenna kersaeun lamun nyeuseuh sareng ngistrika di dieu? Teu kedah ngendong, da caket ieuh.”

“Tiasa sigana mah Enden. Engke geura sonten urang taroskeun.”

Cindekna Ma Caman geus gawe di bumi Pa Prawira. Kulantaran gawena di jero imah, loba waktu keur Bu Prawira jeung Ma Caman bisa ngobrol duaan.

“Pa Caman sareng Ema teh benten umurna tebih pisan, lima belas taun. Ayeuna Pa Caman genep puluh, Ema opat lima.” Ma Caman nga-emakeun.

“Kumaha kapungkur papendakna?”

“Kapungkur papendakna di kontrak … di Jampang. Pa Caman ngurus kebon di bumi Tuan, Ema babantu di dapur.”

“Tuan naon?”

“Duka namina mah saha. Tapi nu tangtos mah Walanda. Tadina mah teu nyangka bade ngajodo da Pa Caman, da Pa Caman mah seueur nu bogoheun, gareulis deuih. Ema mah ngarumasakeun maneh, nya pendek nya goreng patut. Malahan ka si Pa Caman mah Nyonya Walandana oge bogoheun.”

“Ah maenya ….”

“Eeh muhun Enden… Ema mah sering ningali Pa Caman kaluar ti kamar Nyonya bari memener sampingna. ”

“Atuh kumaha lamun kanyahoan ku Tuan Walandana … meureun ngambek.”

“Biasana mah siang-siang, lamun Tuan nuju aya di pabrik atawa di kebon. Janten Tuan moal terangeun”

“Nu sok seueur kabejakeun teh biasana mah Tuan Walanda gaduh nyai. Jadi sok mineng kapanggih di kampung-kampung sakuriling kontrak sok aya awewe atawa lalaki geulis, irungna mancung, kulitna bodas siga Walanda. Moal lepat maranehannna teh turunan Walanda.”

“Muhun da kitu pisan buktosna teh. Aya nu diurus ku Tuanna, di candak mulih ka Holan. Aya oge nu di lurkeun. Aya oge anu diteang deui saatos merdeka, dipilarian, teras dicandak kaditu. Basana teh, kapungkur teu kabujeng dicandak da teu sirikna lumpat kabur sieun ku Jepang.”

“Ieu mah panasaran bae nya Ma Caman, tong bendu. Kinten-kintenna si Nyonya gaduh putra atawa henteu ti Pa Caman?”

“Nya aya bae panginten sahiji-hijieun.”

“Naha sahiji-hijieun?”

“Sababaraha kali gentos Tuan … Nyonyana biasanya kapincut bae ku Pak Caman. Kitu deui kitu deui.”

“Ah Ma Caman mah … boa ngalereskeun samping teh pedah morosot bae, sanes pedah tos ngagentenan Tuan.”

“Ari Enden … kapan Ema teh damelna di antawisna nyeuseuh, kalebet nyeuseuh sepre. Sok katawis aya kerak dina sepre. Padahal sepre nembe digentos.”

“Jadi lamun urang ayeuna ka Walanda, bisa-bisa papendak sareng Walanda anu rarayna siga Pa Caman, halisna ngejepat hideung, kasep atawa geulis, rambutna hideung, panonna hideung bolotot. Mun nya papendak, eta the lanceukna Nyi Surti meureun nya?”

“Ari Nyi Surti mah sanes putra leres. Basa jaman Jepang, kebon sareng pabrik janten teu patos kaurus. Komo saparantos Jepang marulih mah, beuki teu kaurus pabrik teh da meus-meus diganggu ku gorombolan. Janten Pa Caman, Ema sareng sababaraha rerencangan ka kota milari pidamelan ka kantor Kotapraja. Ku Pa Caman Ema diajak nikah, ngarah tiasa sabumi cenah. Duka tos seepeun, maduna diseuseup Nyonya Walanda, atanapi aya sabab nu sanes, Pa Caman sareng Ema mah teu gaduh putra sakitu tos kawin lima belas taun. Ari Nyi Surti, eta mah putra rerencangan anu sasarengan ti kontrak, anu maot katubruk mobil basa nuju nyapu. Teu gaduheun baraya, janten diajakan bae, kaleresan daekeun.”

“Paingan atuh Ma Caman nyeuseuhna beresih, ngistrikana mani rapih, eta teh pasti hasil atikan ti bumi Nyonya Walanda. Nya kitu deui Pa Caman, rajin didamelna, nurut ka dunungan. Pasti eta hasil pendidikan di Tuan sareng Nyonya Walanda.”

Ma Caman irungna kembung asa kapuji.

“Kamari mah aya tamu milarian Bapa, disangkana Ema teh mertuana Pa Prawira, ibuna Enden. Eta panginten pedah urang mah sami-sami pendek he … he … he. Si tamu teu terangeun yen Ema the ngan ukur badega di dieu.”

“Kieu bae atuh Ma Caman … abdi teh kapan tebih ti kolot … Ma Caman oge kapan estuning teu gaduh dulur pisan … kumaha lamun barudak abdi nyebat ka Ma Caman teh Nini Caman bae. Ka Pa Caman nyebatna Aki Caman. Ku jalan kitu urang teh apan jadi asa jeung baraya.”

“Teu langkung Enden … Ema mah ngiringan bae.”

Sangkan hirup genah di dunya, kudu silih titipkeun diri, digawe soson-soson ngalaksanakeun nu geus jadi pancen.

Ha Dua Es O Opat


Estuning henteu gampang pakokolot pindah gawe teh. Pasti kudu ngarumas deui. Ngabiasakeun jeung dunungan anyar, babaturan anyar, pancen-pancen anyar. Mun bisa mah tong nepi ka kalakonan. Tapi dalah dikumaha, di kantor aya rasionalisasi. Tadina mah menta dipangsiun memeh-waktu teh maksudna rek ngajajal, naha kantor teh masih mikabutuh keneh ka kuring atawa henteu. Resmina memang kuring sorangan anu menta dipangsiun, tapi sabenerna dina hate kuring ngarep-ngarep ieu pamenta teh henteu dikobulkeun.

Lian ti eta, kuring nyaho yen kantor pusat nyaho yen kuring teu pati akur jeung kepala perwakilan Jakarta. Jadi, ceuk pikir, lamun pamenta pangsiun memeh-waktu ti kuring dikobulkeun ku kantor pusat, eta tandana kantor pusat biruk ka kepala perwakilan. Hayang nyaho we ieu mah.

Ibaratna tentara, saencan luncat tina pesawat anu keur ngapung, kudu boga parasit heula. Nya kitu oge kuring, saencan menta pangsiun memeh-waktu kuring maluruh heula ka sababaraha batur kuliah baheula, sugan aya nu butuheun tanaga kuring.

“Kabeneran atuh ari kitu mah, di dieu bae ngabantuan kuring. Tapi maneh kudu mawa komputer sorangan. Ari kamar jeung meja-korsi mah sadia, malah kamarna make AC sagala ngarah bisa jongjon gawe teu kaganggu ku hareudang.” ceuk Thoyib.

“Teu jadi soal. Kabeneran kuring boga note-book arang dipake,” tembal kuring. Saenggeus aya jaminan ti Thoyib, karek kuring wani menta pangsiun memeh-waktu.

Lakadalah, enya pisan. Kantor pusat ngobulkan pamenta kuring. Duit pesangon geus ditangtukeun. Tanggal geus pasti. Hadena geus sadia parasit.

<>

Cindekna, kuring geus ngantor di perusahaan Thoyib. Pagaweanna masih dialas jeung diecer ku manehna. Ngetik itu, ngitung ieu, rapat itu, nepungan bapa ieu. Can aya perelean pagawean anu tangtu. Abong kena basa eta kuring ngomong “pagawean naon bae” ge daek. Abong kena ceuk Thoyib kuring teh tugasna “ngabantuan” manehna. Kabukti anu dipigawe ku kuring estuning kabeh datang ti manehna. Teu sirikna, sawareh pagawean Thoyib geus di geser tina mejana ka meja kuring.

Sakumaha jangji Thoyib, kuring dibere kamar sorangan. Ieu kamar make AC, jadi karasa tiis. Tapi kulantaran AC-na geus rada boga umur, tiisna pisan teh lamun keur hujan di luar bae. Lamun poe keur entrang-entrangan mah karasa keneh hareudangna. Lamun keur kitu, ieu AC sok ngahiung siga mobil keur nanjak make perseneleng hiji.

Kamar teh jandelana malik ka kulon, nyanghareup ka tempat parkir. Di tempat parkir aya tangkal manggah. Eta tangkal manggah jangkungna leuwih luhur ti kamar kuring, padahal kamar kuring aya di tingkat dua. Kira-kira jam tilu sore, ti kamar, si tangkal katempona siga siluet, hideung ngahalangan cahaya panon poe. Lamun daun-daun keur oyag katebak angin, cahaya panon poe anu norobos dina sela-sela daun kacirina siga cika-cika, kucap-kiceup bari pipindahan.

Geus sababaraha kali diperhatikeun, unggal jam tilu sore sok aya bau ngahiliwir. Bauna asa rada wawuh. Asa mineng ngambeu baheula. Uteuk mimiti muter. Unggal juru dina sirah dicukcruk bisi aya beja. Unggal sela dina polo di longok bisi aya info. Lamun enya baheula mineng ngambeu, tangtuna si bau teh kaambeuna mun teu di sakola tangtu di imah, imah kolot maksudna. Hirup kuring baheula ngan di dua empat eta. Di sakola, timana deui bau-bauan datang lamun lain ti rohang kimia. Jadi, ieu bau teh tangtu bau salah sahiji zat kimia. Tapi naon ? Di imah, asana bau kieu sok kaambeu lamun ngaliwat ka imah Mang Karman tukang aki. Dua informasi dipasalingsingkeun, naon anu sarua tina dua informasi eta? Mesin uteuk geus deukeut kana sasaran … jrek … jrek … jrek …. kapanggih weh. Ieu bau teh pasti bau asam sulfat atawa H2SO4 … dibacana ha dua es o opat … zat cair anu sok dipake ngeusian aki.

<>

Thoyib teu koret dina hal mere gajih. Sanajan perusahaanana jauh leuwih leutik ti perusahaan tempat kuring digawe saencanna, gajih kuring teu turun-turun teuing. Pangpangna mah, tanggal mayar gajih teh tara ised, kajaba lamun ninggang poe pere sok dibayar leuwih cepet. Eta sababna kuring teu pati melang make sawareh duit pesanggon keur ngaganti mobil. Lian ti eta, Thoyib geus jangji yen lamun mobil pribadi dipake keur kaperluan dines, baris aya duit gaganti. Jadi, lumayan aya panarimaan salian ti gajih.

Ngahaja meuli mobil anyar teh milih anu cc-na leuwih leutik, maksudna ngarah bengsinna teu olok. Nu kapilih teh Daihatsu Zebra minibus. Tempat diukna aya tilu jajar, budak nu dua bisa sajajar sewang di tukang. Maklum barudak kuring mah sok gek reup, ari gek diuk dina mobil sok terus reup sare. Jadi kudu disadiakeun tempat anu cukup sangkan bisa sare nangkarak atawa nyangigir.

Dahatsu Zebra memang dirancang supaya ringkes. Teu sirikna penumpang teh diuk dina luhur mesin mobil. Lamun rek mariksa cai radiator atawa mariksa cai aki, dua korsi nu panghareupna kudu ditilepkeun heula terus dijengkangkeun..

Ka Bandung jadi mineng ku lantaran aya klien di Bandung. Ku ayana jalan tol Cipularang, dines ka Bandung teh mindengna mah pulang poe bae, henteu ngendong,. Ka kolot atawa mitoha di Bandung paling ukur ngalongok saelol, tampolana ngan nelepon wungkul.

Ti Bintaro biasana jam 7, sakalian nganteurkeun barudak sakola. Ancoanna jam 11 geus nepi ka kantor klien. Lakadalah, kira-kira di kilometer 90, unggal mobil keur ngarayap dina tanjakan, bau ha dua es o opat teh sok kaambeu oge. Kaharti, ceuk pikir: mobil keur nanjak, aki jadi panas, ha dua es o opat dina aki menguap. Ku lantaran aki aya di sahandapeun kabin mobil, si uap teh asup kana kabin ngaliwatan sela-sela tutup mesin.

<>

Teori kuring ngeunaan ha dua es o opat beuki loba buktina. Kamelang teh si uap ha dua es o opat bisa ngarusak kana paru-paru kuring. Baheula ge saentas nyokot aki motor anu kakarek dicas di Mang Karman, tungtung handap calana jin Raphael kuring jadi rarawing disogot ku cai aki anu taya lian ti ha dua es o opat tea. Paru-paru kuring anu bahanna leuwih hipu batan calana jin, tangtu leuwih gampang diruksakna ku ha dua es o opat.

Tapi nya kitu, kuring geus katepaan ku panyakit jalma rea, sanajan kasadaran geus datang, tapi teu langsung disusul ku tindakan. Rohangan kantor tetep didinya, mobil angger nu eta. Bau anu cenah bau ha dua es o opat, angger diseuseup unggal poe.

<>

Tapi kumaha bisana di kantor kaambeu bau ha dua es o opat? Jeung deui … naha jam tilu sore? Eta pangalaman teh ku kuring dicaritakeun ka Thoyib.

“Aya dua kamungkinan. Kahiji, di deukeut unit luar AC kamar kuring, aya alat anu ngagunakeun ha dua es o opat. Bisa aki mobil, bisa oge alat sejen. Eta bau kasedot ku mesin AC, asup kana mesin AC, terus ditiup nepi ka kamar kuring.”

“Ke urang nitah jelema ngilikan unit luar AC dina dak. Ngaganggu pisan meureunnya?”

“Ngaganggu pisan sih henteu, ngan sieun aya matakna kana kasehatan. Lamun ieu bau jadi kasakit kana awak, atuh urang gawe teh ngan ukur keur ngabeungharkeun dokter.”

“Enya kuring oge ngarti.”

“Kadua, note-book kuring oge pan make batere. Bisa jadi sanggeus sapopoe dipake, sore-sore si batere jadi panas, terus ha dua es o opatna menguap. Jadi bae kaambeu.”

“Asana mah ha dua es o opat teh ngan dipake ku batere baseuh, saperti aki mobil. Sedengkeun batere garing siga nu dipake note-book mah biasana make zat kimia sejen.”

“Eeeh … pan ieu mah analisa ngaranna oge. Bisa jadi zatna lain ha dua es o opat, tapi kaluar tetep tina note-book kuring,” ceuk kuring embung eleh.

“Enya atuh … ari kitu mah analisa bae terus nepi ka kapanggih. Kumaha indit ka Bandung isukan teh …jadi pan? Sing beubeunangan nagih teh, keur gajihan akhir bulan ieu.”

“Jadi Yib … jadi. Tadi kuring geus nelepon Bagian Keuangannana.”

<>

Isukna, poe Kemis, kuring indit ka Bandung. Jumaahna kabeneran poe pere. Pamajikan kuring, Mimin, jeung barudak milu. Sakalian ngajak ulin barudak ka ninina di Bandung, mun daekeun maranehannana rek ditinggalkeun di Bandung da sakolana keur pere.

Sajajalan ku kuring ka Mimin dicaritakeun persoalan ha dua es o opat eta, dimana bae kajadianana, jam sabaraha, jeung kamelang kuring ngeunaan akibatna kana kasehatan.

“Engke urang buktikeun geura lamun urang keur nanjak di kilometer 90.”

Pas di kilometer 90, sakumaha biasa, selengseng si bau teh kaambeu deui.

“Cik … cik … kaambeu pan ku Mamah? Barudak … kaambeu pan aya bau anu aneh?” ceuk kuring nanya ka kabeh penumpang Zebra.

Ceuk Mimin : “Kang, sanajan Mimin teu pinter-pinter teuing dina widang kimia, tapi ari kana bau-bauan zat kimia mah apal keneh. Ieu mah lain bau ha dua es o opat.”

“Jadi bau naon atuh lamun lain bau ha dua es o opat?”

“Yeuh Kang … Mimin teh geus dua puluh dua taun kawin jeung Akang. Geus apal lah sagala ngeunaan Akang mah. Bau nu kieu mah apan … bau awak Akang sorangan.”

(Bambang Setiawan, Bintaro Jaya V, Juli-Agustus 2006)